Дэлхийн хиймэл оюуны хоёр төвт өрсөлдөөн
Дэлхийн хиймэл оюуны хөгжил АНУ, Хятад тэргүүтэй хоёр өрсөлдөгч экосистем болон хуваагдах хандлагатай байна. 2026 оны 7 дугаар сарын 16-нд Шанхай хотноо “Дэлхийн хиймэл оюуны хамтын ажиллагааны байгууллага” (世界人工智能合作组织)-ыг байгуулах тухай хэлэлцээрт Ази, Африк, Латин Америк, Европын 29 улсын төлөөлөгч гарын үсэг зурж, үүсгэн байгуулагч гишүүн болов.[1] Үүний зэрэгцээ АНУ хиймэл оюун болон стратегийн технологийн нийлүүлэлтийн сүлжээний аюулгүй байдлыг хангах “Pax Silica” санаачилгыг өргөжүүлж, 2026 оны 6 дугаар сарын хоёр дахь дээд хэмжээний уулзалтыг зохион байгуулсны дараа нэгдэж орсон орны тоо 24 болсон байна.[2] Хятадын санаачилга хөгжиж буй орнуудын хиймэл оюуны чадавхыг нэмэгдүүлэх, хөгжлийн стратеги, засаглалын дүрэм, техникийн стандартыг уялдуулах, нээлттэй эхийн экосистем болон хэрэглээний хамтын ажиллагааг дэмжихийг онцолж байгаа бол АНУ-ын санаачилга чухал ашигт малтмал, эрчим хүч, хагас дамжуулагч, дэвшилтэт үйлдвэрлэл, тооцооллын дэд бүтэц зэрэг хиймэл оюуны нийлүүлэлтийн сүлжээг “итгэлцсэн түншүүд”-ийн хүрээнд бэхжүүлэхэд төвлөрч байна. Ийнхүү АНУ–Хятадын хиймэл оюуны өрсөлдөөн компани, загварын гүйцэтгэлийн түвшнээс хальж, улс орнуудыг өөр өөр технологийн стандарт, дэд бүтэц, нийлүүлэлтийн сүлжээ, өгөгдлийн засаглалын тогтолцоонд татан оролцуулах институцийн өрсөлдөөн болон өргөжиж байна.[3]
Хятадын хиймэл оюуны бодлого
Хятад улсын хиймэл оюуны өнөөгийн бодлогын тогтолцоо 2017 онд Төрийн зөвлөлөөс баталсан “Шинэ үеийн хиймэл оюуны хөгжлийн төлөвлөгөө” (新一代人工智能发展规划)-өөс эхтэй. Уг баримт бичигт 2020 он гэхэд дэлхийн тэргүүлэх түвшинтэй зэрэгцэх, 2025 он гэхэд суурь онолд томоохон ахиц гаргаж, зарим технологи, хэрэглээгээр тэргүүлэх, 2030 он гэхэд дэлхийн хиймэл оюуны инновацын гол төв болох гурван үе шаттай зорилтыг дэвшүүлсэн.[4] Улмаар 2018–2020 онд туршилтын бүс, нээлттэй инновацын платформ болон үйлдвэрлэл, хотын удирдлага, тээвэр, санхүүгийн хэрэглээг төр–компанийн хамтын ажиллагаагаар өргөжүүлсэн бол 2021 оны XIV таван жилийн төлөвлөгөөнд хиймэл оюуныг үндэсний стратегийн тэргүүлэх технологийн нэг болгон тодорхойлж, суурь алгоритм, тусгай зориулалтын чип, нээлттэй эхийн платформ, тооцооллын дэд бүтцийг хөгжүүлэх чиглэлийг зорилт болгон дэвшүүлж байжээ.[5] 2022–2023 онд алгоритмын зөвлөмж, гүн нийлэгжилт болон генератив хиймэл оюуны үйлчилгээний зохицуулалтыг дараалан нэвтрүүлснээр бодлого нь технологийн хөгжлийг дэмжихийн зэрэгцээ өгөгдөл, агуулга, алгоритм, платформ болон үндэсний аюулгүй байдлыг хянах давхар тогтолцоонд шилжив.[6] Харин 2024 оны Засгийн газрын ажлын тайланд “хиймэл оюун+” (人工智能+) санаачилгыг анх дэвшүүлж, 2025 онд Төрийн зөвлөлөөс үүнийг шинжлэх ухаан, аж үйлдвэр, хэрэглээ, нийгмийн үйлчилгээ, төрийн засаглал, олон улсын хамтын ажиллагаанд өргөн нэвтрүүлэх тусгай бодлого болгон баталсан нь Хятадын хиймэл оюуны хөгжлийг технологийн туршилтаас эдийн засаг, нийгмийн өргөн хэрэглээнд шилжүүлэх шинэ үе шат болгожээ.[7] Улмаар 2026–2030 оны XV таван жилийн төлөвлөгөөнд олон модал загвар, хиймэл оюуны агент, биежсэн оюун, салбарын том загвар, дотоодын чип–тооцооллын систем болон “ухаалаг эдийн засаг”-ийг хөгжүүлэхээр тусгасан. Ийнхүү 2017 оноос хойших бодлого нь стратегийн зорилт тогтоох–дэд бүтэц, инновацын экосистем бүрдүүлэх–зохицуулалтын тогтолцоо байгуулах–эдийн засаг, нийгэмд өргөн нэвтрүүлэх гэсэн шат дарааллаар хөгжсөн байна.[8]
Бодлогын зорилтын хэрэгжилт ба 2030 он хүртэлх төлөв
2017 оны төлөвлөгөөний эхний шатны зорилт буюу “2020 он гэхэд хиймэл оюуны технологи, хэрэглээгээр дэлхийн тэргүүлэх түвшинтэй зэрэгцэх” зорилтыг үндсэндээ биелсэн гэж үзэж болно. Тухайн үед Хятад судалгааны хэмжээ, патент, компани, хэрэглэгчийн зах зээл болон үйлдвэрлэл, үйлчилгээний хэрэглээгээр дэлхийн тэргүүлэх бүлэгт орж, томоохон технологийн экосистем бүрдүүлсэн. Гэхдээ “дэлхийн тэргүүлэх түвшинтэй зэрэгцэх” гэсэн зорилт нь хэмжих нарийн шалгуургүй байв. Мөн хамгийн дэвшилтэт хагас дамжуулагч, тооцооллын тоног төхөөрөмж болон өндөр чанартай суурь судалгааны зарим үзүүлэлтээр АНУ-аас хоцорч байсан тул уг зорилтыг технологийн бүх бүрэлдэхүүнээр бус, судалгаа–зах зээл–хэрэглээний нийлбэр чадавхаар биелсэн гэж үнэлэх нь илүү үндэслэлтэй.[4][9]
Хоёрдугаар шатны “2025 он гэхэд хиймэл оюуны суурь онолд томоохон ахиц гаргаж, зарим технологи, хэрэглээгээр дэлхийд тэргүүлэх” зорилт ихэнхдээ хэрэгжсэн боловч бүрэн биелээгүй байна. Stanford-ийн 2026 оны AI Index-ийн мэдээллээр Хятад хиймэл оюуны өгүүллийн тоо, эшлэл, патентын олголтоор тэргүүлж, дэлхийн хамгийн их эшлэгдсэн 100 AI өгүүлэлд эзлэх тоогоо 2021 оны 33-аас 2024 онд 41 болгож нэмэгдүүлжээ. Хятад 2025 онд 35 чухал загвар бүтээсэн бол АНУ 59 загвартайгаар тэргүүлсэн хэвээр байв. Харин хоёр улсын шилдэг загварын гүйцэтгэлийн зөрүү эрс багасаж, 2026 оны 3 дугаар сарын байдлаар АНУ-ын тэргүүлэх загварын давуу тал 2.7% болсон байна.[9] Хятадад 2025 онд хиймэл оюуны үндсэн салбарын хэмжээ 1.2 их наяд юанийг давж, төрөлжсөн AI компанийн тоо 6200 гаруй болсон; мөн генератив буюу Хятадад текст, зураг, дуу, видео зэрэг шинэ агуулга үүсгэдэг хиймэл оюуны үйлчилгээг хэрэглэгчдийн тоо 602 сая буюу интернэт хэрэглэгчдийн 42.8 хувьд хүрчээ.[10]
Гэхдээ 2025 оны зорилтыг “суурь онол болон хамгийн дэвшилтэт технологийн нийт түвшнээр дэлхийд тэргүүлсэн” гэж дүгнэх боломжгүй. Хятад судалгааны хэмжээ, патентын тоо, нээлттэй загвар болон үйлдвэрлэлийн хэрэглээгээр давуу боловч хамгийн өндөр нөлөөтэй патент, frontier загварын тоо, дэвшилтэт загвар сургах тооцооллын хүчин чадал, өндөр хүчин чадлын GPU, өндөр зурвасын санах ой (HBM), чип үйлдвэрлэлийн зарим тоног төхөөрөмжөөр АНУ болон түүний холбоотнуудаас хамааралтай хэвээр байна. АНУ-ын дэвшилтэт тооцоолол, хагас дамжуулагчийн экспортын хяналт энэ эмзэг байдлыг нэмэгдүүлж байгаа боловч дотоодын чип, программын стек, хэмнэлттэй архитектур, нээлттэй эхийн загвар хөгжүүлэх Хятадын хүчин чармайлтыг мөн түргэсгэж байна.[11]
2030 онд “дэлхийн хиймэл оюуны инновацын гол төв болох” гуравдугаар шатны зорилт биелэх магадлал өндөр боловч үүнийг Хятад бүх үзүүлэлтээр АНУ-ыг бүрэн гүйцэж түрүүлнэ гэж ойлгож болохгүй. Хятад дэлхийн хоёр гол AI төвийн нэг хэвээр үлдэх, патент, нээлттэй загвар, робот, ухаалаг автомашин, дрон, үйлдвэрлэлийн автоматжуулалт болон төрийн үйлчилгээний хэрэглээгээр тэргүүлэх магадлал өндөр. Том дотоодын зах зээл, үйлдвэрлэлийн бүрэн сүлжээ, 600 сая гаруй генератив AI хэрэглэгч, төрийн санхүүжилт, өргөн хэрэглээний орчин нь энэ төлөвийг дэмжинэ.[8]–[10] Түүнчлэн Дэлхийн хиймэл оюуны хамтын ажиллагааны байгууллагыг байгуулах үйл явц нь Хятад технологийн бүтээгдэхүүнээс гадна AI-ийн стандарт, засаглал, нээлттэй эхийн экосистемийг Глобал Өмнөдийн орнуудад түгээх институцийн суурь бүрдүүлж эхэлснийг харуулж байна. Гэхдээ дэвшилтэт чипийн хамаарал, экспортын хяналт, өндөр чанартай өгөгдөл, эрчим хүч–усны хэрэгцээ, орон нутгийн давхардсан хөрөнгө оруулалт болон зохицуулалтын хатуу орчин нь зорилтыг хязгаарлах хүчин зүйл хэвээр үлдэнэ. Иймээс 2030 оны зорилтыг “Хятад дэлхийн AI-ийн цорын ганц төв болно” гэхээс илүү “АНУ-тай зэрэгцэх дэлхийн хоёр гол төвийн нэг болж, үйлдвэрлэлийн болон өргөн хэрэглээний AI-аар тэргүүлнэ” гэсэн утгаар биелэх магадлал өндөр гэж үзэж болно.
АНУ–Хятадын хиймэл оюуны ноёрхлын жижиг, дунд улсуудад үзүүлэх нөлөө
АНУ, Хятад хоёрын хиймэл оюуны ноёрхол жижиг, дунд улсуудад нэг талаас хөгжлийн шинэ боломж нээх боловч нөгөө талаас технологийн хараат байдал, геополитикийн сонголтын дарамтыг нэмэгдүүлнэ. Chatham House-ийн дүгнэснээр AI-ийн өрсөлдөөн загварын гүйцэтгэлээс дэд бүтэц рүү шилжсэнээр улс орнууд Америк эсвэл Хятадын үүлэн үйлчилгээ, чип, дата төв, программын платформ, техникийн стандартаас алийг нь ашиглах, стратегийн өгөгдлөө ямар нөхцөлөөр боловсруулах тухай шийдвэртэй тулгарч байна. Тус хүрээлэн бүрэн бие даасан байдал бодитой бус ч нийлүүлэгчээ төрөлжүүлэх, тодорхой салбарт дагнан чадавх бүрдүүлэх, түнш орнуудтай нөөцөө нэгтгэх, эсвэл их гүрнүүдийн технологийг хослуулан ашиглах замаар стратегийн уян хатан байдлаа хадгалж болно гэж үзжээ.[12] Carnegie Endowment-ийн дүгнэлтээр бараг бүх улс AI-ийн чип, үүлэн платформ, дата төв, суурь загвар зэрэг аль нэг давхаргад гадаад хамааралтай бөгөөд АНУ, Хятадын компаниуд дэлхийн системийн гол бүрэлдэхүүний ихэнхийг нийлүүлж байна. Суурь систем нь гадаадын эзэмшил, удирдлагад байх нь эмзэг өгөгдлөө хамгаалах, эдийн засгийн өгөөжийг дотооддоо хадгалах, хэл–соёлдоо тохирсон систем хөгжүүлэх боломжийг хязгаарлаж болох тул “бүрэн тусгаар тогтнол”-оос илүү “удирдаж болох харилцан хамаарал” бодитой хувилбар гэж үзсэн байна.[13] Brookings-ийн шинжилгээгээр тооцоолох хүчин чадал, эрчим хүч, дата төв, нийлүүлэлтийн сүлжээ, хүний нөөцийн ялгаа үргэлжилбэл AI-ийн хуваагдал бүтцийн тэгш бус байдлыг гүнзгийрүүлэх эрсдэлтэй; харин зөв бодлого хэрэгжүүлбэл жижиг дунд орнууд уламжлалт хөгжлийн зарим үе шатыг алгасан, эрүүл мэнд, боловсрол, хөдөө аж ахуй, төрийн үйлчилгээг шинэчлэх боломжтой.[14] CSIS мөн хямд загвар, дэд бүтцийн өрсөлдөөн хөгжиж буй орнуудын сонголтыг нэмэгдүүлэх боловч тооцооллын дэд бүтэцтэй болох нь дангаараа хангалтгүй, хиймэл оюуныг хэрхэн удирдах, нутагшуулах, эдийн засгийн өгөөжийг хуваарилахад эдгээр улсын оролцоо зайлшгүй гэж онцолжээ.[15] Эндээс үзвэл жижиг, дунд улсын оновчтой хувилбар нь аль нэг блокт бүхэлдээ түгжигдэх бус, нийлүүлэгчээ төрөлжүүлэх, стратегийн өгөгдлийн хадгалалт ба боловсруулалтад үндэсний шаардлага тавих, систем хооронд шилжих боломжийг гэрээгээр баталгаажуулах, үндэсний хэлний өгөгдөл болон хүний нөөцөө зорилтот чиглэлээр хөгжүүлэх явдал юм.
Ашигласан эх сурвалж:
[1] 中华人民共和国外交部：《成立世界人工智能合作组织协定签署仪式在上海举行》，2026年7月16日。
[2] U.S. Department of State, “Pax Silica”; U.S. Embassy in Poland, “Outcomes of the Second Pax Silica Summit,” June 29, 2026.
[3] 中央通訊社：《南華早報：美中爭相拉攏東南亞加入AI陣營》，2026年8月22日。
[4] 国务院：《新一代人工智能发展规划》，国发〔2017〕35号，2017年7月20日。
[5] 《中华人民共和国国民经济和社会发展第十四个五年规划和2035年远景目标纲要》，2021年3月。
[6] 国家互联网信息办公室等：《互联网信息服务算法推荐管理规定》；《互联网信息服务深度合成管理规定》；《生成式人工智能服务管理暂行办法》。
[7] 国务院：《政府工作报告（2024年）》；国务院：《关于深入实施“人工智能+”行动的意见》，国发〔2025〕11号。
[8] 《中华人民共和国国民经济和社会发展第十五个五年规划纲要（2026—2030年）》。
[9] Stanford Institute for Human-Centered Artificial Intelligence, “The 2026 AI Index Report: Research and Development” and “Technical Performance,” 2026.
[10] 国家知识产权局：《我国生成式人工智能用户超六亿人》，2026年3月5日；数字中国建设峰会：《人工智能技术产业迎来爆发式增长》，2026年8月4日。
[11] U.S. Department of Commerce, Bureau of Industry and Security, “Export Controls on Advanced Computing and Semiconductor Manufacturing Items to the PRC.”
[12] Chatham House, “How Middle Powers Can Weather US and Chinese AI Dominance,” February 16, 2026; “The US–China AI Race Is Forcing Countries to Reconsider Who Owns Their Digital Infrastructure,” May 12, 2025.
[13] Carnegie Endowment for International Peace, “Early Lessons in the Pursuit of Sovereign AI,” June 17, 2026.
[14] Brookings Institution, “How to Bridge the Global AI Divide,” June 8, 2026.
[15] Center for Strategic and International Studies, “An Open Door: AI Innovation in the Global South amid Geostrategic Competition,” August 13, 2025; “From Divide to Delivery: How AI Can Serve the Global South,” October 8, 2025.