Монгол улсын 2026 оны төсвийн гүйцэтгэл, цаашид анхаарах асуудал

Гүйцэтгэлийн хураангуй

Монгол Улсын улсын нэгдсэн төсвийн орлого 2026 онд гадаад худалдааны түүхэн өндөр илүүдэл, ялангуяа нүүрс, зэсийн экспортын огцом өсөлтийн ачаар цаашид өсөж байгаа боловч зарлагын өсөлт орлогын өсөлтөөс түрүүлж, оны эхний 7 сард төсвийн нийт алдагдал 2.2 их наяд төгрөгт хүрлээ. Энэхүү ажилд төсвийн гүйцэтгэлийг гадаад худалдаа (экспорт, импорт) болон татварын орлоготой уялдуулан шинжилж, эрсдэлийг тодорхойлон, бодлогын зөвлөмж дэвшүүлэв.

Төсвийн гүйцэтгэлийн ерөнхий төлөв

Үндэсний статистикийн хорооны мэдээллээр улсын нэгдсэн төсвийн орлого 2026 оны 7 дугаар сард 2,981.1 тэрбум төгрөг болж, 6 дугаар сарын 3,338.5 тэрбум төгрөгөөс 10.7 хувиар буурсан байна. Гэвч зарлагын өсөлт өндөр байж, 7 дугаар сарын байдлаар оны эхнээс хуримтлагдсан төсвийн алдагдал 2,206.4 тэрбум (2.2 их наяд) төгрөгт хүрчээ. Энэ нь өмнөх оны эцсийн төсвийн алдагдлаас давсан дүн учраас төсвийн зарлагын өсөлтийг хязгаарлах шаардлагатайг илтгэж байна.

Эерэг тал нь, экспортын орлогын өсөлт улсын нийт өрийн дарамтыг сааруулж байгаа явдал юм. Засгийн газрын өрийн ДНБ-д эзлэх хэмжээ 2025 оны 42 хувиас 2026 оны эцэс гэхэд 30 хувь орчим хүртэл буурах төлөвтэй байна. Гэхдээ энэ сайжирч байгаа байдал нь голчлон нэрлэсэн ДНБ-ий хурдацтай өсөлт (экспортын үнэ болон биет хэмжээний үнийн өсөлтийн нөлөөтэйгөөр)-тэй холбоотой тул түүхий эдийн зах зээлийн нөхцөл өөрчлөгдвөл өрийн харьцаа дахин муудах эрсдэлтэй хэвээр байна.

Эх сурвалж: Үндэсний статистикийн хороо; Trading Economics (tradingeconomics.com/mongolia/government-budget, /government-revenues, /government-debt-to-gdp).

Гадаад худалдаа (экспорт импорт) ба татварын орлогын уялдаа

Төсвийн орлогын өсөлтийн цаана гадаад худалдааны бүтцийн өөрчлөлт шууд нөлөөлж байна. 2026 оны эхний 7 сарын байдлаар экспорт 12,205.9 сая ам.доллар (өмнөх оноос 57.5%-иар өссөн), импорт 7,158.1 сая ам.доллар (10.4%-иар өссөн) болж, 3,565.2 сая ам.долларын ашигтай гарлаа. Экспортын өсөлтийн 64.2 хувийг эрдэс бүтээгдэхүүн эзэлж, үүнээс коксжих чулуун нүүрс 59.0 хувиар, зэсийн хүдэр, баяжмал 89.7 хувиар тус тус өссөн байна.

Эх сурвалж: Үндэсний статистикийн хороо; Trading Economics (tradingeconomics.com/mongolia/balance-of-trade).

Экспортоос хамаарсан орлого. Нүүрс, зэсийн экспортын хэмжээ, дэлхийн зах зээлийн үнэ өссөнөөс шалтгаалан ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр (АМНАТ) болон холбогдох экспортын татвар, ногдол ашгийн орлого нэмэгдэж, улсын төсвийн орлогын гол өсөлтийн эх үүсвэр болж байна. Гэвч энэ орлого экспортын 94.3 хувийг эзэлж буй Хятадын эрэлт, дэлхийн түүхий эдийн үнээс шууд хамааралтай тул тогтворгүй, эргэлзээтэй шинж чанартай.

Импортоос хамаарсан орлого. Импорт 10.4 хувиар өссөн нь нэмэгдсэн өртгийн албан татвар (10 хувь) болон гаалийн албан татварын орлогын тогтвортой суурь болж байна. Импортын өсөлт экспорттой харьцуулахад бага хэмжээтэй ч дотоод хэрэглээ, хөрөнгө оруулалтын бараа материалын эрэлт нэмэгдэж байгааг илтгэж, татварын орлогын хоёр дахь тулгуур багана болж байна.

Татварын бодлогын орчин. Монгол Улсын НӨАТ-ын хувь хэмжээ 10 хувь, аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар шатлалт бүтэцтэй (жижиг орлоготой аж ахуйн нэгжид 10%, том орлоготой аж ахуйн нэгжид дээд тал нь 25%) байна. Иймд орлогын өсөлт голчлон татварын хувь хэмжээний өөрчлөлтөөс биш, экспорт болон импортын үнэ, тоо хэмжээний өсөлтөөс шалтгаалж байна гэж дүгнэж болохоор байна.

Оюу Толгойн зэсийн орлого ба төсөвт үзүүлэх нөлөө

Зэсийн хүдэр, баяжмалын экспортын өсөлт 89.7 хувь байгаагийн ард голчлон Оюу Толгойн далд уурхайн зэсийн олборлолтын өсөлт байна. Төрийн өмчит Эрдэнэс Оюу Толгой ХХК уг төслийн 34 хувийн хувьцаа эзэмшигчийн хувиар ногдол ашиг, ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр, орлогын албан татвар зэрэг олон сувгаар улсын төсөвт орлого төвлөрүүлдэг. 2022 онд Оюу Толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээнд орсон нэмэлт өөрчлөлтөөр ойролцоогоор 2.4 тэрбум ам.долларын дотоод компанийн зээлийг цуцалснаар ирээдүйд ногдол ашгийн орлого улсын төсөвт хурдан, тогтмол урсах эрх зүйн нөхцөл бүрдсэн байна (эх сурвалж: Rio Tinto, ot.mn). Иймд зэсийн үнэ, олборлолтын хэмжээ өндөр байгаа энэ үед ногдол ашгийн орлогыг мөн адил тогтворжуулах сангийн зарчмаар удирдах шаардлагатай.

Гэвч энэ орлого нэг компани, нэг бүтээгдэхүүнээс хэт хамааралтай тул Оюу Толгойн үйлдвэрлэлийн тасалдал (техник, ажиллах хүчин, дэд бүтцийн шалтгаанаар), эсвэл дэлхийн зэсийн үнийн уналт улсын төсвийн орлогод шууд, томоохон хэмжээний сөрөг нөлөө үзүүлэх боломжтойг анхаарах хэрэгтэй. Иймд Засгийн газар Оюу Толгойгоос орох орлогын төсөөллийг төсвийн төлөвлөлтөд хэт өндөр тавихаас зайлсхийж, болгоомжлол бүхий төсөөллөөр төлөвлөх нь зүйтэй.

Төвийн тэнцвэргүй байдал ба эрсдэлийн шинжилгээ

• Циклийг дэмжсэн төсвийн бодлого: Гадаад худалдаа ашигтай байгаа байдал, экспортын орлогын өсөлтийн зэрэгцээ зарлага улам хурдацтай өсөж, хуримтлагдсан алдагдал өргөжиж байгаа нь нэмэлт орлогыг тогтворжуулах санд хуримтлуулах бус, тухайн үеийн зарлагад шингээж байгааг харуулж байна.
• Орлогын эх үүсвэрийн төвлөрөл: Төсвийн орлогын өсөлт голчлон 2 бүтээгдэхүүн (нүүрс, зэс) болон 1 зах зээл (Хятад, экспортын 94.3%)-с хамаардаг тул үнэ, эрэлтийн гэнэтийн уналт төсвийн орлогод шууд, хурдан нөлөөлөх эрсдэлтэй.
• Өрийн тогтвортой байдлын хуурмаг сайжрал: Өр/ДНБ-ий харьцааны бууралт голчлон нэрлэсэн ДНБ-ий хурдацтай өсөлттэй холбоотой тул түүхий эдийн үнэ буурвал энэ харьцаа хурдан эргэж болзошгүй.
• Ил тод байдлын дутагдал: Батлагдсан 2026 оны төсвийн төлөвлөгөөт тоо, орлогын төрлөөр (АМНАТ, НӨАТ, гааль, ААНОАТ) задаргаатай мэдээлэл олон нийтэд хялбар хүртээмжтэй нээлттэй байхгүй нь хяналт шинжилгээ, олон нийтийн хариуцлагыг сулруулж байна.

Уул уурхайн орлого ба нийгмийн үр өгөөж

Дэлхийн банкны мэдээллээр Монгол Улсын хүн амын 27.1 хувь нь ядуурлын шугамаас доогуур амьдарч, Жини индекс 31.4 байгаа нь уул уурхайн орлого, төсвийн орлогын тэлэлт нийгмийн бүх давхаргад тэгш хүрч чадаагүй байгааг харуулж байна. Ажилгүйдлийн түвшин 2026 оны 2 дугаар улиралд 5.50 хувь хүртэл буурсан хэдий ч энэ нь голчлон уул уурхай, барилга, тээврийн салбарт төвлөрч, хөдөө орон нутаг, малчин өрхүүдэд харьцангуй бага үр нөлөөтэй байна. Иймд төсвийн орлогын өсөлтийг зөвхөн макро тэнцвэржилт, өрийн бууралтад төдийгүй, зорилтот бүлэгт чиглэсэн нийгмийн халамж, боловсрол, эрүүл мэндийн зарлагын чанар, хүртээмжийг сайжруулахад ашиглах нь урт хугацааны нийгмийн тогтвортой байдлыг хангахад чухал ач холбогдолтой.

Үүний тулд уул уурхайн орлогын тодорхой хувийг малчин өрх, орон нутгийн хөгжлийн санд албан журмаар чиглүүлэх зохицуулалтыг хуульчлах, инфляцын дарамт (7-р сард 13.0%) ядуу, орлого багатай өрхөд хамгийн хүнд тусдаг тул нийгмийн халамжид олгож байгаа зарлагыг инфляцтай уялдуулан индексжүүлэх механизм нэвтрүүлэх шаардлага байгаа нь харагдаж байна.

Нөгөө талаар улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар хэрэгжүүлж буй төслүүдийг эдийн засгийн өгөөж, ажлын байр бий болгох чадавхаар нь тэргүүлэх дараалалд оруулж, эдийн засгийн үндэслэл султай төслүүдээс татгалзах. Хөрөнгө оруулалтын төслүүдийн гүйцэтгэл, зардлын хэмнэлтийг олон нийтэд ил тод тайлагнах тогтолцоог бэхжүүлэх шаардлагатай юм.

Дүгнэлт

2026 оны байдлаар Монгол Улсын төсвийн орлого нүүрс, зэсийн экспортын түүхэн өндөр өсөлтөөр дэмжигдэж байгаа хэдий ч зарлагын өсөлт үүнээс түрүүлж, оны эхний 7 сард 2.2 их наяд төгрөгийн алдагдалд хүрсэн байна. Энэ нь гадаад худалдааны эерэг дүн, экспортын орлогыг урт хугацааны санд хуримтлуулах бус тухайн үеийн зарлагад зарцуулж буй тухайн жилийн мөчлөгийг дэмжсэн бодлогын шинжтэйг илтгэж байна. Экспортын орлогын гол 2 бүтээгдэхүүн, гаднын ганц зах зээлээс хэт хараат байдал, ил тод мэдээллийн дутагдал зэрэг нь дунд, урт хугацаанд төсвийн тогтвортой байдалд эрсдэл учруулж болзошгүй тул тогтворжуулах санд оруулах орлогыг нэмэгдүүлэх, орлогын эх үүсвэрийг төрөлжүүлэх, ил тод байдлыг сайжруулах бодлогын алхмуудыг тэргүүн ээлжид авч хэрэгжүүлэх нь зүйтэй.

 Эх сурвалж

• Trading Economics – Mongolia Government Budget – https://tradingeconomics.com/mongolia/government-budget
• Trading Economics – Mongolia Government Revenues – https://tradingeconomics.com/mongolia/government-revenues
• Trading Economics – Mongolia Government Debt to GDP – https://tradingeconomics.com/mongolia/government-debt-to-gdp
• Trading Economics – Mongolia Balance of Trade – https://tradingeconomics.com/mongolia/balance-of-trade
• Trading Economics – Mongolia Sales Tax Rate (VAT) – https://tradingeconomics.com/mongolia/sales-tax-rate
• Trading Economics – Mongolia Corporate Tax Rate – https://tradingeconomics.com/mongolia/corporate-tax-rate
• Үндэсний статистикийн хороо (NSO Mongolia) – https://www.1212.mn