Цахим орчин өргөжин тэлэхийн хэрээр стратегийн өрсөлдөөн нь мэдээлэл дамжуулах суваг, мэдээллийн системийн хүрээнд хязгаарлагдахаа больж хүний ойлголт, сэтгэл хөдлөл, итгэлцэл, шийдвэр гаргалтад хүртэл шууд нөлөөлөх болов. Судлаачид энэ үзэгдлийг тайлбарлахдаа “мэдээллийн дайн”, “сэтгэл зүйн дайн”, “когнитив дайн” гэсэн нэр томьёонуудыг хэрэглэдэг ч эдгээр ойлголтуудыг нэг утгаар хольж хэрэглэх эсвэл нэгийг нөгөөгөөр халсан дараалсан үе шат мэт үзэх хандлага ажиглагдаж байна. Ийнхүү андуурах шалтгаан нь эдгээр ойлголтыг өөр өөр цаг үед тогтоосонд оршин байх талтай. Дээрх ойлголтуудын хамгийн өргөн хүрээтэй нь мэдээллийн дайн бөгөөд RAND корпорацын 1996 оны судалгаанд үүнийг байлдааны талбарын хүрээнээс хальж, улс орны мэдээллийн дэд бүтэц, улс төр, эдийн засаг, нийгмийн тогтолцоог хамарсан стратегийн үзэгдэл хэмээн анх томьёолжээ.[1] Харин сүүлийн үед судалгааны салбарт орж ирж буй когнитив дайныг НАТО-гийн Allied Command Transformation, Innovation Hub төвөөс 2020 онд судалгааны ойлголт болгон анх дэвшүүлсэн бол хожим 20 гаруй гишүүн орны судлаачдын оролцоотойгоор шинэчлэн боловсруулж, 2025 онд “unclassified” нууцын зэрэглэлтэйгээр баталжээ. Гэхдээ энэ статус AJP-3.10.1 мэтийн бүрэн хэмжээний хамтарсан докторинтой яг ижил түвшний эрх зүйн жинтэй эсэх нь одоогоор олон нийтэд ил буй эх сурвалжаар бүрэн тодорхойгүй байна.
Ойлголтуудын зааг
Мэдээллийн дайнд мэдээллийг стратегийн нөөц, хамгаалах зүйл, довтлох бай, нөлөөлөх хэрэгсэл хэмээн нэгэн зэрэг авч үздэг. Нэг тал өөрийн холбоо, өгөгдөл, командлал, шийдвэр гаргах чадавхыг хамгаалахын зэрэгцээ өрсөлдөгчийнхөө мэдээлэл олж авах, дамжуулах, боловсруулах, ашиглах үйл явцыг тасалдуулах буюу төөрөгдүүлэхийг оролдоно. Иймд мэдээллийн дайныг зөвхөн буруу ташаа мэдээ түгээх үйлдэл хэмээн хязгаарлаж ойлгох бус мэдээлэлд тулгуурласан давуу байдлын төлөөх өргөн хүрээний өрсөлдөөн хэмээн үзэх нь оновчтой.
Мэдээллийн энэ өрсөлдөөн хүний хариу үйлдэлд шууд чиглэвэл сэтгэл зүйн дайн болж хувирна. НАТО үүнийг улс төр, цэргийн зорилгыг дэмжихийн тулд урьдчилан сонгосон зорилтот бүлгийн хандлага, зан үйлийг харилцаа холбооны технологи болон бусад аргаар өөрчлөх төлөвлөгөөт үйл ажиллагаа хэмээн албан ёсны хамтарсан докториндоо тодорхойлжээ.[2] Энд ямар мэдээлэл тархсан нь бус, хэнийг ямар үйлдэлд хүргэсэн нь л үнэлгээний гол шалгуур болдог.
Когнитив дайн бол энэ хариу үйлдлийн цаадах давхаргыг буюу хүн, нийгэм юунд анхаарал хандуулах, мэдээллийг хэрхэн тайлбарлах, юуг санаж, юуг мартах, хэнд итгэхийг чиглүүлдэг үзэгдлийг хэлнэ. НАТО-гийн 2025 онд баталсан когнитив дайны концепцоор үүнийг хувь хүн, нийгмийн бүлгийн танин мэдэхүйн үйл явцад нөлөөлөх, түүнийг хамгаалах болон тасалдуулах замаар давуу байдал олох үйл ажиллагаа хэмээн тодорхойлсон байна.[3] [4] Нөлөөллийн энэ хүрээ хувь хүний сэтгэл зүйгээс эхлээд байгууллагын нэр хүнд, нийтээр хүлээн зөвшөөрдөг баримтын суурь хүртэл дэлгэрдэг тул когнитив дайны боломжит нөлөөллийн цар хүрээ өмнөх хоёр ойлголтоос хавьгүй өргөн байх нь дээрх тодорхойлолтуудын харьцуулалтаас харагдаж байна.
Хүчин зүйлс
Стратегийн өрсөлдөөн танин мэдэхүйн давхаргад хүрэхэд дараах гурван шалтгаан голлон нөлөөлсөн байна. Үүнд: дижитал сүлжээ нөлөөллийн цар хүрээ, хурд, давталтыг эрс нэмэгдүүлж, эх сурвалжийг бүдгэрүүлдэг; аливаа хүн мэдээллийг баримтын үнэн зөвөөр бус, айдас, уур, бахархал зэрэг мэдрэмжээрээ хүлээн авдаг; хүн бүр мэдээллийг өөрөө баталгаажуулах боломжгүй тул шийдвэр гаргах эрх бүхий байгууллага, институцид итгэхээс өөр аргагүй байдаг бөгөөд яг энэ итгэлийг тэдгээрийн нэр хүндийг унагах замаар эвдэх нь ганц худал мэдээ тараахаас хавьгүй том хохирол учруулдаг зэрэг болно.
Тодруулбал, түгээлтийг автоматжуулах, албан ёсны мэт харагдах хуурамч хаяг ашиглах, бодит хэрэглэгчийн яриатай хольж тараах тусам анхны зохион байгуулагчийг тогтооход бэрх болж, гаднаас зориуд эхлүүлсэн ажиллагаа дотооддоо аяндаа өрнөсөн хэлэлцүүлэг мэт ойлгогдож эхэлдэг.[5] Мөн айдас, уур, жигшил, бахархал, хохирогч болсон мэдрэмж хүний анхаарлыг татаж, мэдээллийг нягтлахаас өмнө хуваалцахад түлхэж болно. Эцэст нь, хэвлэл мэдээлэл, төрийн болон мэргэжлийн байгууллага, ойрын хүрээлэл зэрэг шийдвэр гаргах эрх бүхий институц болон хүрээлэл бүхэлдээ худал хэлдэг гэсэн ойлголт нийгэмд тогтвол, мэдээллийг шалгаж залруулах сүүлчийн механизм ч мөн адил алдагддаг тул ганц хуурамч мэдээнд итгэхээс хавьгүй том үр дагавар үүсэж, баримтын нийтлэг суурь бүрмөсөн суларна. Ийм урт хугацааны үр дагаврыг судлахад когнитив дайны судалгаа онцгой ач холбогдолтой гэж судлаачид үздэг.[6]
Гурван давхарга нэг ажиллагаанд
Эдгээр гурван давхарга бодит амьдрал дээр нэг кампанит ажиллагаанд хэрхэн холбогддог болохыг хялбарчлан дүрсэлбэл үйлдэгч эхлээд сүлжээ, өгөгдөл, түгээлтийн сувгийг ашиглан ямар мэдээлэл түрүүлж харагдах, хэдэн удаа давтагдах нөхцөлийг бүрдүүлнэ. Үүний дараа зорилтот бүлгийн айдас, уур хилэнг өдөөх агуулгыг тарааж, тодорхой хариу үйлдэлд түлхэнэ. Эцэст нь энэ ажиллагаа удаан үргэлжилж, улс төр, кибер, эдийн засгийн бусад хэрэгсэлтэй давхацвал байгууллагад итгэх итгэл, бодит байдлыг хамтран үнэлэх чадвар өөрчлөгдөнө. Товчхондоо мэдээллийн давхарга нь ажиллагаа хэрэгжих суурь, сэтгэл зүйн давхарга нь нөлөөлөх арга, танин мэдэхүйн давхарга нь урт хугацаанд хүрэх үр дүн болдгоороо нэгдмэл үзэгдэл болж хувирна.[7]
Хязгаарлалт
Гэвч энэ гурван давхаргыг тогтсон дараалал гэж үзэж болохгүйг судлаачид анхааруулдаг. Мэдээллийн дэд бүтцэд халдсан ажиллагаа хүний зан үйлд чиглээгүй байж болно, сэтгэл зүйн ажиллагаа тодорхой үйлдлээс татгалзуулах зорилготой ч нийгмийн итгэлцлийг бүхэлд нь эвдэхийг зорьдоггүй байж ч болно. Түүнчлэн нийгмийн итгэлцэл сулрах, талцал үүсэх нь дан ганц гаднын зохион байгуулалттай ажиллагаанаас шалтгаалдаггүй, харин дотоодын улс төрийн зөрчил, эдийн засгийн тэгш бус байдал, байгууллага институцийн үйл ажиллагааны уялдаагүй байдал, алдаа дутагдал, хэвлэл мэдээллийн чанар зэрэг олон хүчин зүйл давхцаж нөлөөлдөг. Иймээс ажиглагдсан үр дагавраас шууд ухрааж, ганц үйлдэгчид шалтгааныг бүхэлд нь тохох нь арга зүйн ноцтой алдаа болно. Эцэст нь анхааруулахад дээрх ойлголтуудын хоорондох зааг нь өөрөө академик хүрээнд хараахан бүрэн тогтворжоогүй байгаа бөгөөд когнитив дайныг сэтгэл зүйн дайнаас хэрхэн ялгахыг судлаачид харилцан адилгүй тайлбарладаг тул эдгээр ангиллыг эцсийн, өөрчлөгдөшгүй зааг бус судалгааны хөгжиж буй хүрээ хэмээн харах нь зүйтэй.[8]
Товчид нь дүгнэвэл, мэдээллийн дайн, сэтгэл зүйн дайн, когнитив дайн гэсэн гурван давхаргыг зөв ялгаж, харилцан хамаарлыг нь зөв тогтоох нь орчин үеийн стратегийн шинжилгээний нарийвчлалыг тодорхойлох гол шалгуур болж байна. Учир нь аливаа үзэгдлийг “дайн” гэж нэрлэхээс өмнө үйлдэгч, ажиллагааны хэв шинж, түгээлтийн дэд бүтэц, зорьсон болон бодит үр дагаврын холбоог нотолсон байх ёстой бөгөөд эс тэгвээс энгийн улс төрийн мэтгэлцээн, дотоодын бухимдлыг ч гаднын зохион байгуулалттай дайралт хэмээн андуурах эрсдэлтэй. Тухайлбал, зөвхөн мэдээллийн сувгийг хааж, техникийн хамгаалалтад анхаарлаа хандуулаад сэтгэл зүй, танин мэдэхүйн давхаргад үргэлжилж буй нөлөөллийг үл тоомсорловол өрсөлдөгчөө нэг фронтод няцааж, нөгөө фронтод нь бүрэн нээлттэй орхисон хэрэг болно. Иймд үүний эсрэг хамгаалалт нь мэдээлэл бүрийн худал эсэхийг няцаах төдийгөөр хязгаарлагдах бус мэдээллийн дэд бүтэц, хямралын үеийн харилцаа, судалгаа-шинжилгээ, байгууллага хоорондын хамтын ажиллагаа, нийгмийн итгэлцлийг зэрэг бэхжүүлснээр л үр дүнтэй байх болно.
AI note: Уг өгүүллийн хэл найруулгыг сайжруулахад хиймэл оюуныг ашигласан ба агуулга болон эх сурвалжийн найдвартай байдлыг зохиогч бүрэн хариуцна.
[1] Roger C. Molander, Andrew S. Riddile, and Peter A. Wilson, Strategic Information Warfare: A New Face of War (Santa Monica, CA: RAND Corporation, 1996), xiii–xvi, 1–2, 15–24, https://www.rand.org/pubs/monograph_reports/MR661.html
[2] NATO, Allied Joint Publication 3.24: Allied Joint Doctrine for the Military Contribution to Peace Support, Edition A, Version 1 (Brussels: NATO Standardization Office, 2024), 40–41, https://assets.publishing.service.gov.uk/media/65e8683f5b65240011f21a82/AJP-3_24_Peace_Support_EdA_V1-O.pdf.
[3] François du Cluzel, Cognitive Warfare (Norfolk, VA: NATO Allied Command Transformation Innovation Hub, January 2021), 6–8, 15–16; NATO Allied Command Transformation, “Cognitive Warfare: Strengthening and Defending the Mind,” April 5, 2023, https://www.act.nato.int/article/cognitive-warfare-strengthening-and-defending-the-mind/.
[4] M. Kaarkoski, “NATO’s Concept of Cognitive Warfare,” Puolustusvoimien tutkimuslaitos (Финландын батлан хамгаалахын судалгааны хүрээлэн), Tutkimuskatsaus 2026-2 (2026). https://puolustusvoimat.fi/documents/1951253/2815786/PVTUTKL_Tutkimuskatsaus_2026-2_Kaarkoski_en.pdf/d9b617e8-5e00-2fdf-84c9-730b1a9abd9e?t=1772545283130
[5] Arcos and Smith, “Digital Communication and Hybrid Threats,” 5–8. https://doi.org/10.7195/ri14.v19i1.1662.
[6] du Cluzel, Cognitive Warfare, 15–16; Arcos and Smith, “Digital Communication and Hybrid Threats,” 6–7. https://www.act.nato.int/article/cognitive-warfare-strengthening-and-defending-the-mind/.
[7] NATO, Allied Joint Publication 10.1, 24–32; du Cluzel, Cognitive Warfare, 6–8; NATO Allied Command Transformation, “Cognitive Warfare: Strengthening and Defending the Mind.” https://assets.publishing.service.gov.uk/media/650c03bf52e73c000d9425bb/AJP_10_1_Info_Ops_UK_web.pdf.
[8] Deppe & Schaal, “Cognitive Warfare: A Conceptual Analysis of the NATO ACT Cognitive Warfare Exploratory Concept,” Frontiers in Big Data, vol. 7 (2024), doi: 10.3389/fdata.2024.1452129.